Bạn Nhà Nông

Mặc dù bệnh gây thất thu năng suất không lớn trong suốt những thập kỹ qua, nhưng gần đây bệnh than vàng được ghi nhận gây thất thu năng suất lên đến hơn 40% tại Ấn Độ; từ 25 đến 30% cũng được ghi nhận tại bang Arkansas, Mỹ; khoảng hơn 15% tại bang Louisiana, Mỹ; và khoảng hơn 10% tại Ai Cập. Chính điều này đã rung một hồi chuông báo động cho các vùng sản xuất lúa trên thế giới, nhưng tại Viêt Nam, hiện chưa có những đánh giá chính xác về thiệt hại do bệnh này gây ra. Mối quan tâm lớn nhất của nông dân Việt Nam khi mà ruộng lúa bị nhiễm bệnh than vàng là làm cho phẩm chất gạo bi giảm nghiêm trọng khi mà các bào tử bệnh được phóng thích ra trong quá trình xay xát và làm cho hạt gạo bị nhiễm vàng, xanh xám, đôi khi đen. Nấm gây bệnh than vàng thường lưu tồn trên hạt lúa và làm giảm tỷ lệ nẩy mầm của hạt từ 30 đến 35% (IRRI, 2008). Thêm vào đó, các sản phẩm lúa gạo có khả năng bị nhiễm các chất độc như ustilotoxin, phytotoxin và mycotoxin được sản sinh bởi nấm gây bệnh than vàng khả năng gây ngộ độc cho gia súc và kể cả con nguời khi tiêu thụ các sản phẩm này, báo cáo của Đại học Louisiana, Mỹ.

Hầu hết các báo cáo đều cho thấy nấm gây bệnh than vàng có khả năng gây bệnh cho cả giống lúa hạt dài và hạt tròn, tuy nhiên giống lúa hạt dài lại khá mẫn cảm đối với bệnh này. Cây lúa có thể bị nhiễm bệnh trong suốt quá trình tăng trưởng và đặc biệt là ở giai đoạn từ làm đồng đến trổ đều. Tuy nhiên, bệnh chỉ có thể được quan sát rỏ trên đồng ruộng ở giai đoạn vào hạt cong trái me đến khi thu hoạch. Bệnh thường xuất hiện khi gặp điều kiện thời tiết thuận lợi như: mưa nhiều, độ ẩm không khí cao (trên 90%), hay trời có nhiều sương mù vào sáng sớm trong giai đoạn lúa trổ. Đặc biệt là bệnh sẽ nhiễm nặng hơn ở những ruộng bón thừa đạm.

Ẩm độ cao tạo điều kiện tốt cho bào tử nấm nảy mầm và xâm nhiễm vào hạt lúa. Thường chỉ vài hạt riêng lẻ trên bông lúa bị nhiễm bệnh và bệnh sẽ biểu hiện rõ với các triệu chứng như: hạt lúa sẽ phình to (đường kính có thể lên tới hơn 1cm) hơn gấp nhiều lần so với hạt lúa bình thường nên nông dân còn gọi là trái lúa, những trái lúa này thường được bao phủ bởi lớp phấn bào tử màu vàng cam rồi dần chuyển sang xanh xám đến xám đen chính vì vậy những hạt lúa bị bệnh thường không còn giá trị sử dụng. Đây là những triệu chứng bệnh rất đặc trưng đối với bệnh than vàng giúp nông dân dể dàng nhận ra khi bệnh xuất hiện.

Nấm gây bệnh than vàng thường sản sinh ra một số lượng lớn bào tử có khả năng lưu tồn trên hạt giống, trong đất, trong tàn dư thực vật hay trên kí chủ phụ như cỏ lồng vực (Echinochloa crus-galli), bắp (Zea mays). Những bào tử này có khả sống sót trong khoảng hơn 7 tháng dưới điều kiện nhiệt độ từ 25 đến 35⁰C. Những bào tử lưu tồn này sẽ xâm nhiễm trước tiên trên cây lúa nhưng nguồn gây bệnh chủ yếu là từ những bào tử được phát tán trong không khí.

Hiện nay các biện pháp quản lý tổng hợp để trừ một cách hiệu quả bệnh này vẫn chưa được xây dựng và phổ biến rộng rãi tới nông dân. Tuy nhiên vẫn có một số khuyến cáo của Trường Đại hoc Louisiana, Mỹ được đưa ra nhằm giúp nông dân phòng ngừa sự xuất hiện rộng rãi của bệnh này trên ruộng lúa sản xuất như: chọn lựa giống kháng với bệnh than vàng, luân canh giống để canh tác, hạt giống cần được xử lý bằng nước nóng ở nhiệt độ 52⁰C (ba phần nước sôi cộng với hai phần nước lạnh) trong vòng 3 – 5 phút để loại trừ bào tử lưu tồn trên hạt giống, chú ý là lượng nước cần dùng cho xử lý cần phải nhiều gấp 3 – 4 lần lượng lúa giống cẩn xử lý để đảm bảo nhiệt độ được duy trì, chuẩn bị đồng ruộng kỹ trước khi gieo sạ bằng cách loại bỏ tất cả các tàn dư thực vật, trục hoặc bừa để vùi lấp phần sót lại dưới nước nhằm làm mất sức sống của bào tử, bón phân cân đối và chia nhiều lần bón nhằm tránh thừa lượng phân đạm, cuối cùng là nông dân có thể sử dụng một số hóa chất và chế phẩm như propiconazole có trong Tilt, Mancozeb 75 WP, Chlorothalonil 75 WP,... để phun trước khi lúa trổ nhằm hạn chế sự xuất hiện của bệnh.

Lê Phú Duy và Nguyễn Phước Tuyên

Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn